5 misverstanden over breintraining ontkracht
Breintraining is populairder dan ooit. Apps, puzzelboekjes en online programma's beloven van alles: een hoger IQ, een ijzersterk geheugen, soms zelfs bescherming tegen dementie. Maar wat klopt daar eigenlijk van? In dit artikel nemen we vijf hardnekkige misverstanden onder de loep. Niet met vage kreten als "onderzoek suggereert", maar met echte studies waar u zelf naar kunt doorklikken. Daarbij zijn we eerlijk: puzzelen is geen medicijn, maar wél een zinvolle en plezierige manier om uw hersenen actief te houden. Dat is precies het beeld dat uit het onderzoek naar voren komt.
Misverstand 1: breintraining verhoogt je IQ
Het eerste misverstand is dat breintraining u meetbaar slimmer maakt en uw IQ flink omhoog krijgt. Dat is niet waar, en dit is uitzonderlijk goed onderzocht. In 2010 verscheen in het wetenschappelijke tijdschrift Nature de studie "Putting brain training to the test" van Adrian Owen en collega's. Maar liefst 11.430 mensen deden zes weken lang meerdere keren per week hersenoefeningen op de computer. Het resultaat was duidelijk: de deelnemers werden beter in de oefeningen die ze trainden, maar die winst vertaalde zich níet naar andere denktaken. Zelfs taken die er sterk op leken, gingen niet beter. Wie veel sudoku's oplost, wordt dus vooral goed in sudoku's, niet in het algemeen intelligenter. Dat klinkt misschien teleurstellend, maar het is ook geruststellend: u hoeft geen dure "IQ-verhogende" programma's te kopen. Puzzel omdat u het leuk vindt en omdat het uw hoofd aan het werk zet, niet vanwege een beloofd wonder.
Misverstand 2: elke vorm van puzzelen is breintraining
Het tweede misverstand is dat elke puzzel automatisch een training voor uw hersenen is. Ook dat ligt genuanceerder. De Hersenstichting legt uit dat het belangrijkste aan puzzelen is dat u uzelf blijft uitdagen. Een woordzoeker die u routineus invult, is heerlijk ontspannend, maar uw hersenen hoeven er weinig moeite voor te doen. Pas als iets lastig is, gaan uw hersenen echt aan het werk en maken ze nieuwe verbindingen tussen hersencellen. De Hersenstichting wijst er ook op dat u vooral beter wordt in de puzzelsoort die u vaak doet: wie veel kruiswoordpuzzels maakt, leert bijvoorbeeld steeds meer woorden kennen. Ontspanning is óók waardevol, dus makkelijke puzzels zijn zeker niet zinloos. Maar wie zijn hersenen wil prikkelen, zoekt af en toe bewust de moeilijkheid en de afwisseling op. Hoe u dat doet, leest u hieronder.
Zo houdt u het uitdagend
- Wissel af: doet u altijd sudoku? Probeer eens een binairo of een nonogram. Die vragen nét een andere manier van denken.
- Verhoog het niveau: lukt een kruiswoordpuzzel u met gemak, pak dan een doorloper, die is een stuk pittiger.
- Probeer iets nieuws: juist onbekende puzzelvormen, zoals een logische puzzel of een cijferraadsel, dwingen uw hersenen tot vers denkwerk.
Misverstand 3: breintraining verbetert je geheugen drastisch
Het derde misverstand is dat puzzelen uw geheugen snel en drastisch verbetert, of zelfs dementie kan voorkomen. Hier past eerlijkheid: dat bewijs is er niet, hoe graag we het ook anders zouden zien. De Hersenstichting stelt duidelijk dat er geen wetenschappelijke onderzoeken zijn die bewijzen dat u door te puzzelen uw geheugen als geheel traint, en ook niet dat puzzelen de kans op alzheimer of een andere vorm van dementie verkleint. Wat inspanning voor uw hersenen wél oplevert, is wat wetenschappers cognitieve reserve noemen: een soort buffer die kan helpen om ouderdomsklachten uit te stellen, niet om ze te voorkomen. Ook de Britse Alzheimer's Society waarschuwt bij het puzzelonderzoek: er is een verband gevonden tussen puzzelen en denkvermogen, maar dat is geen bewijs dat het één het ander veroorzaakt. Puzzelen is dus geen medicijn tegen dementie, wel een zinvolle mentale activiteit.
Wilt u echt iets doen voor uw hersengezondheid, kijk dan breder dan de puzzel alleen. Alzheimer Nederland schrijft dat ongeveer 30 procent van de dementiegevallen te voorkomen is met een gezonde leefstijl: gezond eten, voldoende bewegen en stoppen met roken. Puzzelen past prima in zo'n leefstijl, als één van de puzzelstukjes, niet als het hele plaatje.
Misverstand 4: breintraining is alleen nuttig voor ouderen
Het vierde misverstand is dat breintraining alleen zin heeft voor ouderen die hun geheugen willen onderhouden, en dat u er op latere leeftijd juist "te laat" mee zou zijn. Beide gedachten kloppen niet. Uw hersenen bouwen gedurende het hele leven aan die cognitieve reserve: elke periode waarin u leert, leest en denkt, telt mee. Tegelijk laat groot onderzoek zien dat juist 50-plussers baat lijken te hebben bij geestelijk actief blijven. In de PROTECT-studie van de University of Exeter en King's College London, met ruim 19.000 deelnemers van 50 jaar en ouder, gold: hoe regelmatiger mensen woord- en cijferpuzzels deden, hoe beter ze scoorden op tests voor geheugen, aandacht en redeneren. Regelmatige puzzelaars presteerden op sommige tests alsof hun brein tot tien jaar jonger was. Het blijft een verband en geen bewezen oorzaak, maar één ding is zeker: voor een actief hoofd bestaat geen leeftijdsgrens.
Voor jongere mensen geldt overigens hetzelfde principe in spiegelbeeld: ook zij worden vooral beter in wat ze oefenen. Breintraining is dus geen "seniorenproduct", maar gewoon een vorm van geestelijke activiteit die op elke leeftijd waarde heeft, net als lezen, muziek maken of een taal leren.
Misverstand 5: resultaten zijn direct zichtbaar
Het vijfde misverstand is dat u na een paar dagen puzzelen al merkbaar scherper bent. Zo werkt het helaas niet, en wie dat verwacht, haakt vaak teleurgesteld af. Vergelijk het met bewegen: van één wandeling wordt niemand fit, van elke dag wandelen wél. Het eerdergenoemde onderzoek wijst in dezelfde richting. In de PROTECT-studie draaide het juist om regelmaat: mensen die vaker puzzelden, deden het beter op de denktests dan mensen die het af en toe deden. En in de Nature-studie van Owen was zelfs na zes weken oefenen alleen vooruitgang te zien op de geoefende taken zelf. Verwacht dus geen spectaculaire sprong na een week. Wat u wél mag verwachten: u wordt langzaam beter in de puzzels die u doet, u houdt uw hoofd actief en veel mensen merken dat het rust en voldoening geeft. Dat effect is er elke dag opnieuw.
Een haalbaar ritme opbouwen
- Kies een vast moment, bijvoorbeeld bij de koffie of na het avondeten.
- Begin klein: tien minuten per dag is genoeg om een gewoonte op te bouwen.
- Wissel puzzelsoorten af: de ene dag een woordzoeker, de andere dag een sudoku of legpuzzel.
- Maak het gezellig: samen puzzelen voegt sociaal contact toe, en ook dat is goed voor uw brein.
Wat blijft er over als de mythes weg zijn?
Wie de reclamekreten wegstreept, houdt een eerlijk en best mooi verhaal over. Puzzelen verhoogt uw IQ niet en geneest of voorkomt geen dementie, dat laat het onderzoek van Owen en collega's en de uitleg van de Hersenstichting duidelijk zien. Maar puzzelen is wél een toegankelijke, betaalbare en plezierige manier om uw hersenen dagelijks aan het werk te zetten. Grote studies zoals PROTECT laten zien dat regelmatige puzzelaars van 50 jaar en ouder gemiddeld scherper scoren op denktests, en organisaties als Alzheimer Nederland en de Hersenstichting noemen geestelijk actief blijven een zinvol onderdeel van een gezonde leefstijl, naast bewegen, gezond eten, goed slapen en contact met anderen.
Onze tip is daarom simpel: puzzel vooral omdat u het leuk vindt. Zoek regelmatig een puzzel die nét even schuurt, wissel woordpuzzels af met cijfer- en logicapuzzels, en maak er een dagelijks momentje van. Realistische verwachtingen maken het puzzelplezier alleen maar groter.